Serbest Zaman Uygulaması Hakkında Her Şey

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Nedir? Nasıl Hesaplanır?

 4857 Sayılı İş Kanunun 63. Maddesine göre genel bakımdan haftalık çalışma süresi 45 saattir. Aynı kanunun 41. Maddesinde fazla çalışma haftalık 45 saati aşan çalışma, fazla sürelerle çalışma ise haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği durumlarda haftalık 45 saate kadar olan çalışma şeklinde tanımlanmıştır. Buna göre fazla çalışmalar %50 zamlı, fazla sürelerle çalışmalar ise %25 zamlı olarak ödenecektir.

Örnek-1 Haftanın altı günü günde 7,5 saat çalışılan bir işyerinde haftalık çalışma süresi 45 saat olduğundan belirtilen saatlerin üzerinde çalışma yapılması durumunda söz konusu çalışmalar fazla çalışma olarak adlandırılacaktır. Örnekteki işçinin haftanın iki günü 10 saat, geri kalan dört günü 7,5 saat çalışması halinde işçi söz konusu haftada toplam 50 saat çalışmış olacak ve 5 saat fazla çalışma ücreti hak edecektir. Bu işçinin saatlik ücretinin 10 TL olduğunu düşünürsek işçi (10 X 1,5 X 5 = 75) 75 TL fazla çalışma ücreti alacaktır.

Örnek-2 Haftanın beş günü günde 8 saat çalışılan bir işyerinde haftalık çalışma süresi 40 saat olduğundan haftalık 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışma, 45 saatin üzerindeki çalışmalar ise fazla çalışma olarak adlandırılacaktır. Örnekteki işçinin haftanın dört günü 10 saat, bir günü 8 saat çalışması halinde işçi söz konusu haftada 48 saat çalışmış olacak ve 5 saat fazla sürelerle çalışma ücreti ile 3 saat fazla çalışma ücreti hak edecektir. Bu işçinin saatlik ücretinin 10 TL olduğunu düşünürsek işçi (10 X 1,25 X 5 = 62,5) 62,5 TL fazla sürelerle çalışma ücreti ve (10 X 1,5 X 3 = 45) 45 TL fazla çalışma ücreti olmak üzere toplam (62,5 + 45 = 107,5) 107,5 TL mesai ücreti alacaktır.

Serbest Zaman Nedir?

4857 Sayılı İş Kanununun 41. maddesinde fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yapan işçilerin istemeleri halinde, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilecekleri belirtilmiştir.

Örnek-1 Haftanın altı günü günde 7,5 saat çalışılan bir işyerinde haftalık çalışma süresi 45 saat olduğundan belirtilen saatlerin üzerinde çalışma yapılması durumunda söz konusu çalışmalar fazla çalışma olarak adlandırılacaktır. Örnekteki işçinin haftanın iki günü 10 saat, geri kalan dört günü 7,5 saat çalışması halinde işçi söz konusu haftada toplam 50 saat çalışmış olacak ve 5 saat fazla çalışma ücreti hak edecektir. İşçi isterse bu 5 saat karşılığında (5 X 1 saat 30 dakika = 7 saat 30 dakika) 7,5 saat serbest zaman kullanabilecektir.

Örnek -2 Haftanın beş günü günde 8 saat çalışılan bir işyerinde haftalık çalışma süresi 40 saat olduğundan haftalık 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışma, 45 saatin üzerindeki çalışmalar ise fazla çalışma olarak adlandırılacaktır. Örnekteki işçinin haftanın dört günü 10 saat, bir günü 8 saat çalışması halinde işçi söz konusu haftada 48 saat çalışmış olacak ve 5 saat fazla sürelerle çalışma ücreti ile 3 saat fazla çalışma ücreti hak edecektir. İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla sürelerle çalıştığı 5 saat karşılığında (5 X 1 saat 15 dakika = 6 saat 15 dakika) 6 saat onbeş dakika ve fazla çalıştığı 3 saat karşılığında (3 X 1 saat 30 dakika = 4 saat 30 dakika) 4 saat 30 dakika olmak üzere toplam (6 saat 15 dakika + 4 saat 30 dakika = 10 saat 45 dakika) 10 saat 45 dakika serbest zaman kullanabilecektir.

Zorunlu Nedenlerle Fazla Çalışma veya Olağanüstü Hallerde Fazla Çalışma Yapılması Halinde Serbest Zaman Kullanılabilir Mi?

 4857 Sayılı İş Kanunun 42. maddesinde zorunlu nedenlerle fazla çalışma; bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde, yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile işçilerin hepsi veya bir kısmına yaptırılacak fazla çalışmalar şeklinde tanımlanmıştır. Aynı Kanunun 43. maddesinde ise olağanüstü hallerde fazla çalışma; seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde lüzum üzerine Bakanlar Kurulunun belirleyeceği süreler dahilinde yapılacak çalışmalar şeklinde tanımlanmıştır. 42. ve 43. maddedeki çalışmalar için 41. maddenin 1. 2. ve 3. fıkralarının uygulanacağı belirtilmiştir. Serbest zaman uygulaması 41. maddenin dördüncü fıkrasında olduğu için zorunlu nedenlerle veya olağanüstü hallerde yapılan fazla çalışmalarda serbest zamanın uygulanamayacağı sonucuna varılmaktadır.

Zamlı Ücret Yerine Serbest Zaman Kullanmak İsteyen İşçi Başvurusunu Yazılı mı Yapmalıdır?

 Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğine göre; zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmak isteyen işçi bu başvurusunu yazılı olarak yapmalıdır. Yazılı başvuru zorunluluğu işverenlerin işçilere sormadan serbest zaman uygulamasına gitmelerinin önüne geçmek için getirilmiştir.

Zamlı Ücret Yerine Serbest Zaman Kullanmak İsteyen İşçi Yazılı Başvurusunu Ne Zaman Yapmalıdır?

 Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yaptığı andan zamlı ücretinin tahakkukunun yapılacağı tarihe kadar serbest zaman talep başvurusunda bulunabilir. Örneğin aylık olarak ücret ödenen bir işyerinde Ocak ayının ilk haftasında fazla çalışma yapan bir işçi Ocak ayının ilk haftasından Ocak ayının sonuna kadar işverene başvurabilecektir. Ocak ayının sonunda itibaren bordrolama vb işlemler sona ereceğinden ve işçinin fazla çalışma ücreti ödenmiş olacağında artık serbest zaman talebinde bulunmanın bir anlamı kalmayacaktır.

Denkleştirme Uygulaması Olan Bir İşyerinde Serbest Zaman Ne Zaman Talep Edilebilir?

 Denkleştirme uygulaması olan bir işyerinde denkleştirme süresi sonuna kadar fazla çalışma yapılıp yapılmayacağı bilinemeyeceği için serbest zamanın talep edilebileceği tarih denkleştirme süresi sonunda başlayacaktır. Örneğin birinci hafta 50 saat, ikinci hafta 55 saat, üçüncü hafta 40 saat, dördüncü hafta 35 saat, beşinci hafta 50 saat ve altıncı hafta 55 saat çalışılan ve altı haftalık denkleştirme uygulaması olan bir işyerinde haftalık ortalama çalışma süresi 47,5 saat olmaktadır. Bu kapsamda işçiler altı haftalık periyotta toplam 15 saat fazla çalışma yapmaktadır. İşçilerin 15 saat fazla çalışma yaptıkları altı haftanın sonunda belli olduğundan işçiler altı haftalık sürenin dolmasından ücret tahakkukunun gerçekleşeceği tarihe kadar 15 saat fazla çalışmanın zamlı ücreti yerine 22,5 saat serbest zaman kullanmayı talep edebileceklerdir.

Hak edilen Serbest Zaman Ne Kadar Süre İçerisinde Kullanılabilir?

4857 Sayılı İş Kanununun 41. maddesinde hak edilen serbest zamanların altı ay içerisinde kullanılabileceği belirlenmiştir. Altı aylık sürenin başlangıcının hangi tarih olacağı kanununda ve yönetmelikte belirtilmediği için tartışmalıdır. Bir görüşe göre altı aylık sürenin başlangıcı fazla çalışmanın veya fazla sürelerle çalışmanın yapıldığı haftadır. Bu görüşe göre işçi Ocak ayının ilk haftasında fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapmışsa ve serbest zaman kullanmayı talep etmişse söz konusu serbest zaman Temmuz ayının ilk haftasının bitimine kadar kullanılabilir. Bir diğer görüşe göre ise altı aylık sürenin başlangıcı serbest zaman talep edilmemiş olsaydı fazla çalışmanın ücret olarak tahakkuk ettirileceği tarihtir. Yani Ocak ayının ilk haftasında fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçinin fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma ücreti Ocak ayı sonunda bordrolaştırılacağı için altı aylık sürenin başlangıcı Ocak ayının sonudur ve işçi söz konusu serbest zamanı Temmuz ayının sonuna kadar kullanabilecektir.

Serbest Zamanın Kullanılabileceği Altı Aylık Süre Sözleşmelerle Kısaltılabilir mi?

 4857 Sayılı İş Kanunu ile Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğine göre hak edilen serbest zaman altı ay içerisinde kullandırılmalıdır. İşçiyi korumaya yönelik getirilmiş olan altı aylık süre maksimum süre olup sözleşmeler ile kısaltılabilir. Örneğin işçi ve işveren karşılıklı olarak anlaşarak serbest zamanın en geç üç ay içerisinde kullanılmasını kararlaştırabilir. Ancak bu süreyi altı ayın üzerine çıkaracak sözleşme hükümleri geçersiz sayılacaktır.

Altı Aylık Süre İçerisinde Serbest Zaman Kullandırılmamışsa Ücreti Ödenmeli midir?

 Serbest zamanın kullanılabileceği altı aylık sürenin dolmasından itibaren artık yapılan fazla çalışmaya ilişkin zamlı ücretin ödenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde işveren 4857 Sayılı İş Kanununun 102. maddesinin c bendinde belirtilen idari yaptırımı ile karşı karşıya kalacaktır.

İşçi Haketmiş Olduğu Serbest Zamanı Altı Aylık Süre İçerisinde İstediği Zaman Kullanabilir Mi? Hak edilen Serbest Zamanı Kullanmak İsteyen İşçi Başvurusunu Yazılı mı Yapmalıdır?

Serbest zaman hak eden işçi hak etmiş olduğu serbest zamanı kullanmak istediğinde bu başvurusunu yazılı olarak yapmalıdır. Ancak işveren işçinin bu başvurusuyla kesin olarak bağlı değildir. İşçi yazılı başvurusunu yaptıktan sonra işveren işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihte işçiye serbest zaman kullandıracaktır.

Serbest Zamanın Kesintisiz Olarak Kullandırılması Zorunlu mudur?

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğine göre serbest zamanların kesintisiz olarak kullandırılması zorunludur. Ancak İş Kanununa göre fazla çalışma haftalık hesaplandığı için serbest zamanların kesintisizlik kuralı da haftalık olarak düşünülmelidir. Örneğin Ocak ayının ilk haftasında 10 saat, ikinci haftasında 6 saat, üçüncü haftasında 2 saat, dördüncü haftasında 8 saat fazla çalışma yapan ve bu çalışmalar karşılığında zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmak isteyen işçi bu serbest zamanlarını 15 saat, 9 saat, 3 saat, 12 saat olmak üzere dört parça halinde kullanabilecektir. Yani işveren Ocak ayında toplam 24 saat fazla çalışma yapan işçiye kesintisiz 36 saat serbest zaman kullandırılmak zorunda değildir.

Serbest Zaman Kullandırılırken Herhangi Bir Belge Düzenleme Zorunluluğu Var Mıdır?

Serbest zaman kullandırılırken herhangi bir belgenin düzenlenmesi zorunluluğu bulunmamaktadır. Ancak serbest zamanların kullandırıldığının ispat edilmesi açısından  kullanılan serbest zamanların bir şekilde belgelendirilmesi gerekmektedir. Serbest zamanların belgelendirilmesinde kimi işyerleri serbest zaman kullanma formları düzenlemekte, bazı işyerleri puantajlarda işçilerin serbest zaman kullandıkları günlerin karşısına ilgili açıklamaları yazmakta ayrıca serbest zaman formlarını veya puantajları işçilere imzalatmaktadır. Yine bazı işyerleri ücret hesap pusulalarında ve ücret bordrolarında ayrı bir başlık altında kullanılan serbest zamanları göstermektedir. Kullanılan serbest zamanların belgelendirilmesi hukuki uyuşmazlıklarda doğruya ulaşma açısından büyük önem taşımaktadır.

Hangi Günlerde Serbest Zaman Kullandırılamaz?

 Serbest zaman iş günleri içerisinde kullanılmalıdır. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğine göre iş kanunundan ve sözleşmeden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz. Bu düzenlemeye göre kanundan doğan izin günleri olan Ulusal Bayram ve genel tatil günlerinde, hafta tatilinde, yıllık izinde serbest zaman kullandırılamaz. Ayrıca sözleşmeden doğan tatil günlerinde de serbest zaman kullandırılamayacağı hüküm altına alındığından hafta içi çalışılıp hafta sonu çalışılmayan bir işyerinde Cumartesi günü serbest zaman kullandırılamayacaktır.

Zamlı Ücret Yerine Serbest Zaman Talep Eden İşçinin Bu Yöndeki İsteği İşveren Tarafından Reddedilebilir Mi?

 Yasa koyucu 4857 Sayılı İş Kanunun 41. maddesiyle işçiye zamlı ücret ve serbest zaman arasında seçim yapma hakkı vermiştir. Bu düzenlemeye göre fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi işverenden izin almaksızın bu seçimlik haklarından birini kullanabilecektir. Ancak yukarıda da açıklandığı üzere serbest zamanın kullanılacağı tarih, altı aylık periyotta işçinin başvurusu üzerine işin ve işyerinin gereklerine uygun olarak işveren tarafından belirleneceğinden işveren istemediği takdirde bu düzenlemenin uygulanma olasılığı çok düşüktür. Doktrinde işyerinin ve işin gerekleri serbest zaman yerine zamlı ücret ödenmesini gerektiriyorsa işverenin serbest zaman isteğini reddedebileceği değerlendirilmektedir.

Zamlı Ücret Yerine Serbest Zaman Talebi Toplu İş Sözleşmeleriyle, İş Sözleşmeleriyle, İşyeri Yönetmelikleriyle veya Fazla Çalışma Onay Yazılarıyla Birlikte Alınabilir Mi?

 4857 Sayılı İş Kanununda serbest zamanın ancak işçilerin bu yönde bir talebinin olması halinde uygulanabileceği belirtilmiştir. Serbest zaman bireysel bir talep neticesinde kullanılabileceğinden toplu iş sözleşmeleriyle veya tek taraflı işlem olan işyeri yönetmelikleriyle işçilerden serbest zaman taleplerinin alınması mümkün değildir. Serbest zaman uygulamasının işçinin önceden vereceği bir onay ile değil, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yaptığı her durum için ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğinden iş sözleşmeleriyle veya her yıl alınan fazla çalışma onay yazılarıyla bu taleplerin alınması mümkün değildir.

Fazla Çalışma Ücreti Sözleşmelerle Arttırılmışsa Serbest Zaman Süresi de Artar mı?

 Toplu iş sözleşmeleriyle, iş sözleşmeleriyle veya işyeri uygulamalarıyla fazla çalışma ücreti %50’den daha fazla zamlı veya fazla sürelerle çalışma ücreti %25’den daha fazla zamlı olarak belirlenebilir. Örneğin bir işyerinde fazla sürelerle çalışma ücretinin %100 zamlı ve fazla çalışma ücretini %200 zamlı olacağı belirlenmişse fazla sürelerle çalışılan her bir saat karşılığında 2 saat ve fazla çalışılan her bir saat karşılığında 3 saat serbest zaman kullandırılıp kullandırılmayacağı sorusu akla gelmektedir. Bu konu doktrinde de tartışmalı olmakla birlikte bana göre fazla çalışmanın arttırılması serbest zamanın da arttırılması sonucunu doğuracağından serbest zamanların da zamlı ücrete oranlanarak kullandırılması gerekmektedir.

 Serbest Zaman Süresi İçerisinde Kullandırılmamışsa İşçinin Haklı Nedenle Fesih Hakkı Var mıdır?

 4857 Sayılı İş Kanununun 25. Maddesine göre işveren işçinin ücretini kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap etmez veya ödemezse işçinin haklı nedenle fesih hakkı ortaya çıkacaktır.

Fazla çalışma karşılığında serbest zaman kullanmak isteyen işçinin serbest zamanları altı aylık süre içerisinde kullandırılmamışsa işveren kullanılmayan serbest zamanlara ilişkin zamlı ücreti işçiye ödemelidir. Aksi takdirde fazla çalışma ücreti kanundan doğan bir hak olduğundan fazla çalışma ücretinin ödenmemesi işçiye haklı nedenle fesih hakkı sağlayacaktır.

 Sözleşmenin Sona Ermesi Halinde Kullanılmayan Serbest Zamana Ne Olur?

 Fazla çalışma karşılığında zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmak isteyen işçilerin iş sözleşmeleri feshedildiğinde henüz kullanmamış oldukları serbest zamanları varsa artık bu serbest zamanların kullanılabilme olanağı kalmadığı için fesih ile birlikte kullanılmayan serbest zamanlar ücrete çevrilerek işçilere ödenmelidir. Örneğin iş sözleşmesi feshedildiğinde 30 saat serbest zaman hakkı olan bir işçiye 30 saatlik ücret ödemesi yapılmalıdır.

Burada özellikle vurgulanması gereken konu iş sözleşmesinin nasıl sona erdiğine bakılmaksızın serbest zamana ilişkin ücretin ödenmesi gerektiğidir. Çünkü bu ücret sözleşmenin sona erme nedenine değil, işçinin daha önce yapmış olduğu fazla çalışmaya dayanmaktadır. İşveren ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmiş olsa bile söz konusu ücreti ödemek zorundadır.

Kısmi Süreli Çalışan İşçilere Serbest Zaman Kullandırılabilir mi?

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğine göre kısmi süreli çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamayacağından bu işçilere serbest zaman da kullandırılamayacaktır.

 Serbest Zaman Uygulamasında Sık Yapılan Hatalar

1. İşverenler iş sözleşmeleriyle ya da matbu yazılarla işçilerin serbest zamanı kabul ettiklerine ilişkin yazılar almakta ve buna dayanarak işçilere serbest zaman kullandırmaktadır. Burada ilk olarak dikkat edilmesi gereken konu işçilerin serbest zamanı kabul değil talep etmeleri gerekliliğidir. Ayrıca yukarıda açıklandığı üzere serbest zaman talepleri her fazla çalışma dönemi için ayrı ayrı alınmalıdır. Bu nedenle iş sözleşmeleriyle ya da matbu yazılarla alınan serbest zaman taleplerinin bir geçerliliği olmayacaktır. Ayrıca işçilerin bu yönde istekleri olmamasına rağmen zamlı ücret yerine işçilere serbest zaman kullandıran işverenler kanunun emrettiği şartlara uymadıkları için söz konusu serbest zamanlara ilişkin ücretleri tekrar ödemek zorunda kalabilmektedir.

2. İşverenler denkleştirme uygulamasıyla serbest zaman uygulamasını karıştırdıkları için serbest zamanları bire bir olacak şekilde kullandırmaktadır. İşverenlerin burada dikkat etmesi gereken bir saat fazla çalışma karşılığında bir saat otuz dakika, bir saat fazla sürelerle çalışma karşılığında bir saat onbeş dakika serbest zaman kullanılması gerektiğidir.

3. Serbest zamanlara ilişkin evraklar düzenli bir şekilde tutulmadığı için kullandırılan serbest zamanların ispatlanması zorlaşmaktadır. İşverenler işçilerden serbest zaman talebi geldiği zaman bu talepleri, hak edilen serbest zamanların kullanma taleplerini ve serbest zamanların kullanılmış olduğunu gösteren belgeleri ayrı ayrı düzenleyerek saklamalıdır.

4. 30Hak edilen serbest zamanlar işçilerden talep gelmemesine rağmen küçük parçalar halinde ve tamamen işverenin istediği tarihlerde kullandırılmaktadır. Zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmak isteyen işçilerden bu isteklerini yazılı olarak almak zorunda olan işverenler bu serbest zamanları kullandıracakları zaman da işçilerden yazılı olarak taleplerini almalı ve işin ve işyerinin gereklerine uygun olan tarihlerde işçilere kullandırmalıdır. Ayrıca serbest zamanların kesintisiz kullandırılması kuralı da unutulmamalıdır.

Yazar: Onur Koçak

Konu ile ilgili sorularınızı yorum olarak yazabilirsiniz.

Onur Koçak diger yazıları →

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir